FRANSIZLARIN 1922 PETROL PLANI
1898'de Osmanlı Devleti'nin Erzurum'daki petrol ve neft kaynaklarının işletilmesi için imtiyaz süreci yürüttüğünü gördük. 1913-1914 yıllarında Amerika Birleşik Devletleri'nden gelen bir heyetin Erzurum'daki faaliyetlerini kolaylaştırmak amacıyla Osmanlı makamlarının yerel idarelere talimat verdiğini gösteren belgeyle karşılaştık. Şimdi ise tarih bizi 1922 yılına götürüyor. Bu kez karşımızda bir başka yabancı ülke ve petrol aramak amacıyla Erzurum'u merkezine alan daha geniş bir coğrafya var: Fransa.
Arşivlerde karşılaşılan 11 Mart 1922 tarihli belge, Omnium adlı Fransız petrol şirketinin özel bir heyetinin Doğu Anadolu'da petrol araştırması yapabilmek için resmî izin talep ettiğini gösteriyor. Belgenin dikkat çekici tarafı yalnızca bir Fransız şirketinin petrol aramak istemesi değildir. Asıl dikkat çekici olan, araştırma yapılması istenen coğrafyanın başlangıç noktasının Erzurum olmasıdır. Talep edilen güzergâh ve araştırma sahası Erzurum'dan başlayarak Erzincan, Van, Bitlis, Siirt ve Zaho'ya kadar uzanmaktadır. Bu geniş coğrafya, bize 20. yüzyılın başlarında petrol aramalarının artık tek bir şehir veya tek bir kuyu üzerinden değil, birbirleriyle bağlantılı olabilecek geniş jeolojik sahalar üzerinden değerlendirildiğini düşündürüyor.
1922: Petrol Arayışının Ortasında Erzurum
11 Mart 1922 tarihli belgeyi anlamak için önce dönemin şartlarını hatırlamak gerekir. 1922 yılı, Anadolu'nun siyasî ve askerî bakımdan son derece kritik olduğu bir dönemdi. Birinci Dünya Savaşı sona ermiş, Osmanlı Devleti'nin eski siyasî düzeni büyük ölçüde dağılmış, Anadolu'da Millî Mücadele devam etmekteydi. Musul meselesi ise henüz kesin biçimde çözüme kavuşmamıştı. Böylesine çalkantılı bir dönemde yabancı bir petrol şirketinin Erzurum merkezli geniş bir bölgede araştırma yapmak istemesi, üzerinde durulması gereken önemli bir arşiv kaydıdır. Burada tarihî bir ayrıntının altını çizmek gerekir. Belgede araştırma izninin hangi siyasî makam tarafından verildiği ve yazışmanın hangi hükümet yapısı içerisinde yürütüldüğü, belgenin aslının ve arşiv fonunun tamamı incelenerek ayrıca ortaya konulmalıdır. 1922 yılı, İstanbul Hükümeti ile Ankara'daki Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti'nin aynı anda var olduğu olağanüstü bir dönemdir.
Bu ayrıntı, belgenin tarihî bağlamını doğru kurmak açısından önemlidir. Hangi idarî makamın izin sürecinde yer aldığı bir yana, belgenin bize gösterdiği temel gerçek değişmiyor: Fransız bir petrol şirketi, Doğu Anadolu'da geniş kapsamlı petrol araştırması yapmak istiyordu. Ve araştırma listesinin ilk sırasında Erzurum bulunuyordu.
Omnium'un Erzurum Hamlesi
Belgede adı geçen Omnium, Fransız petrol şirketlerinden biri olarak karşımıza çıkmaktadır. Şirketin görevlendirmeyi planladığı özel heyet için talep ettiği araştırma sahası oldukça geniştir.
Erzurum...
Erzincan...
Van...
Bitlis...
Siirt...
Zaho...
Bu isimleri bir harita üzerinde yan yana getirdiğimizde, araştırmanın dar bir bölgeyle sınırlı olmadığı açıkça görülüyor. Burada artık tek tek petrol sızıntılarının araştırılmasından daha geniş bir jeolojik ve ekonomik bakışın söz konusu olup olmadığını sorgulamak gerekiyor.
Neden Erzurum?
Neden Erzincan?
Neden Van ve Bitlis?
Neden Siirt?
Ve neden araştırma hattı Zaho'ya kadar uzanıyordu?