Bir petrol hikâyesinin başlangıç noktası bazen bir kuyu, bazen bir jeoloji raporu, bazen de yıllar sonra bir arşiv rafında karşılaşılan tek bir belgedir. Bu kitabın ortaya çıkmasına vesile olan hikâye de böyle başladı.
Cumhuriyet'in ilk yıllarına ait devlet belgelerini, eski gazete koleksiyonlarını, diplomatik yazışmaları ve bölgeye ilişkin jeolojik raporları incelerken karşıma çıkan bazı kayıtlar, Erzurum'un enerji tarihine ilişkin bugüne kadar üzerinde yeterince durulmamış bir alanın bulunduğunu gösterdi. Belgelerde geçen ifadeler, özellikle Musul petrolleri ile Erzurum coğrafyası arasında kurulmaya çalışılan bağlantı bakımından dikkat çekiciydi. İlk bakışta bu belgeler birbirinden bağımsız görünüyordu. Bir tarafta Musul petrollerine ilişkin haberler ve diplomatik yazışmalar, diğer tarafta Rus dönemine ait sondaj ve jeolojik araştırma raporları, başka bir tarafta ise Erzurum'un köylerinde petrol sızıntılarına ve kuyularına ilişkin kayıtlar bulunuyordu. Bu belgeler bir arada değerlendirildiğinde, Erzurum'un yalnızca askerî ve jeopolitik konumu açısından değil, yer altı kaynakları bakımından da araştırılması gereken bir şehir olduğu ortaya çıkıyordu. Burada önemli bir ayrım yapmak gerekiyor. Bu kitapta ele alınan belgeler, tek başına “Musul petrollerinin kaynağı kesin olarak Erzurum'dadır” şeklinde bir hüküm kurmak için yeterli değildir. Böyle bir iddianın ortaya konulabilmesi için modern jeolojik araştırmalar, petrol sistemleri analizleri, kayaç örnekleri, yer altı yapılarının incelenmesi ve farklı dönemlere ait teknik verilerin birlikte değerlendirilmesi gerekir. Burada tarihçinin görevi yalnızca kesinleşmiş sonuçları aktarmak değildir. Bazen asıl önemli olan, unutulmuş bir iddiayı yeniden belgelere taşımak ve cevap bekleyen soruları ortaya koymaktır. Erzurum'la ilgili belgeler de tam olarak böyle bir soru ortaya çıkarıyor:
MUSUL PETROL HAVZASI İLE ERZURUM COĞRAFYASI ARASINDA TARİHÎ VE JEOLOJİK AÇIDAN NASIL BİR İLİŞKİ VARDIR?
Bu sorunun izlerini sürerken karşıma çıkan en dikkat çekici kayıtlardan biri, 5 Eylül 1932 tarihli Mısır'ın önemli gazetelerinden Al-Ahram'da yayımlanan haber oldu. Haberde Türk mühendislerinin petrol araştırmalarıyla ilgili bir keşfinden söz ediliyordu. Haber yalnızca bir gazete sütununda kalmamış, Kahire Başkonsolosluğu tarafından Türk hükümetine gönderilen diplomatik bir telgrafta da konuya yer verilmişti. Bu ayrıntı önemlidir. Sıradan bir gazete haberinin aksine, haberin diplomatik kanallara yansıması dönemin devlet kurumlarının da konuyu takip ettiğini göstermektedir. Bununla birlikte diplomatik yazışmada yer alan bir bilginin doğruluğu, yalnızca telgrafın varlığından hareketle kabul edilemez. Belgenin hangi kaynağa dayandığı, haberin nasıl aktarıldığı ve dönemin diğer teknik raporlarıyla örtüşüp örtüşmediği ayrıca araştırılmalıdır. İşte bu noktada Rus dönemine ait belgeler devreye giriyor.
