Sultan II. Abdülhamid'in Erzurum halkına gönderdiği tarihî telgrafta kadınların ve çocukların Aziziye Müdafaası’ndaki fedakârlığı…
Erzurum tarihinin en önemli dönüm noktalarından biri olan 1877-1878 Osmanlı-Rus Harbi, yalnızca askerlerin değil, bir şehrin bütün fertlerinin vatan savunmasına katıldığı büyük bir direnişin hikâyesidir. Aziziye Müdafaası, bu yönüyle Türk tarihinin hafızasına kazınmış eşsiz kahramanlık destanlarından biridir.
Bu destanın bilinmeyen veya yeterince üzerinde durulmayan yönlerinden birini ise Sultan II. Abdülhamid'in Erzurum halkına gönderdiği tarihî bir telgraf ortaya koyuyor.
Erzurum'un bütün ahalisine hitaben kaleme alınan telgraf, Aziziye Müdafaası sırasında halkın gösterdiği fedakârlığı ve vatanseverliği anlatıyor. Metinde, Rus askerlerinin Erzurum tabyalarına yönelik hücumları karşısında halkın Osmanlı askerleriyle birlikte düşmana karşı savunmaya koştuğu ifade ediliyor.
Gazi Ahmed Muhtar Paşa ve İsmail Paşa hazretlerinin bildirimlerine dayandırılan telgrafta, Erzurum halkının gösterdiği kahramanlık özellikle takdir ediliyor. Üstelik bu takdir yalnızca cephede silahıyla mücadele edenlere yönelik değil. Kadınların ve çocukların savaş alanındaki fedakârlıkları da padişahın ifadelerinde özel bir yer buluyor.
Telgrafın en dikkat çekici bölümü şu ifadelerde saklı: Erzurum'un iffetli kadınları ve zeki çocukları, savaş meydanındaki askerlere su taşıyarak onların susuzluğunu gidermeye çalışmışlardı.
Bugün birkaç satırla ifade edilen bu fedakârlığın arkasında nasıl bir cesaret olduğunu düşünmek gerekiyor. Düşman askerlerinin tabyalara saldırdığı, top seslerinin şehri inlettiği, ölüm tehlikesinin her an hissedildiği bir ortamda kadınlar ve çocuklar cephedeki askerlerin yardımına koşuyordu.
Onlar için cephe, uzaktan seyredilecek bir yer değildi. Vatan savunması herkesin sorumluluğuydu. Bir tas su taşıyarak askerin susuzluğunu gidermek de bu mücadelenin bir parçasıydı.
Sultan II. Abdülhamid'in telgrafında bu davranış, vatanseverliğin ve yiğitliğin güzel bir örneği olarak değerlendiriliyor. Düşmanın halkın haklarını, mallarını, canlarını, evlatlarını ve ailelerini yok etmeye yöneldiği belirtilirken Erzurum ahalisinin gösterdiği kararlılık takdir ediliyor. Halkın gayretinin, Osmanlı askerlerine güç veren önemli bir fedakârlık olduğu vurgulanıyor.
Telgrafın son bölümünde ise Erzurumlulardan aynı vatanseverlik ve mertlik anlayışıyla mücadeleye devam etmeleri, sebat ve vakarla yerlerinde sağlam durmaları bekleniyor. Böylece bu belge, geçmişte gösterilen kahramanlığı takdir etmenin yanında, şehrin savunmasında birlik ve beraberliğin devamına yönelik bir çağrı niteliği de taşıyor.
Benim bu belgede en çok dikkatimi çeken husus, Aziziye Müdafaası'nın toplumsal boyutudur. Tarih kitaplarında genellikle Gazi Ahmed Muhtar Paşa, İsmail Paşa, Nene Hatun ve askerî mücadele ön plana çıkar. Oysa bu telgraf, Erzurum savunmasının çok daha geniş bir toplumsal dayanışmayla gerçekleştiğini gösteriyor.
Erzurum'un kadınları, çocukları, gençleri ve yaşlılarıyla bir bütün olarak ayağa kalktığını anlatıyor.
Bir padişahın telgrafında kadınların ve çocukların fedakârlığının özellikle anılması, üzerinde durulması gereken tarihî bir ayrıntıdır. Çünkü bu ifadeler, Aziziye Müdafaası'nın yalnızca askerî bir başarı değil, aynı zamanda halkın ortak iradesiyle ortaya konulmuş bir direniş olduğunu belgeliyor.
Bugün Aziziye Tabyaları'nı ziyaret ettiğimizde yalnızca taş duvarları, mevzileri ve savaşın izlerini görmemeliyiz. O tabyalara su taşıyan kadınları, cepheye koşan çocukları, askerinin yanında duran Erzurum halkını da hatırlamalıyız.
Tarih bazen büyük kahramanlıkları bir komutanın adıyla, bazen bir muharebenin tarihiyle anlatır. Bazen de bir telgrafın birkaç satırında, isimsiz kahramanların hikâyesini önümüze koyar.
Sultan II. Abdülhamid'in Erzurum halkına gönderdiği bu telgraf, işte böyle bir belgedir.
Erzurum'un tarihini araştırırken karşımıza çıkan bu tür belgelerin gün yüzüne çıkarılması, şehrimizin tarihî hafızası açısından büyük önem taşıyor. Aziziye Müdafaası'nı gelecek nesillere aktarırken yalnızca cephede savaşanları değil, o mücadeleye yüreğiyle katılan herkesi anlatmalıyız.
Çünkü o gün Erzurum'da herkes cephedeydi. Kimi silahıyla, kimi duasıyla, kimi de elindeki bir tas suyla…
Aziziye'nin destanı, bir şehrin topyekûn vatan savunmasının destanıdır.