1916-1917 yılları, Erzurum ve çevresinin Rus işgali altında bulunduğu dönemdir. Bu yıllarda bölgenin yalnızca askerî açıdan değil, doğal kaynakları bakımından da incelendiği anlaşılmaktadır. Arşivlerde karşılaşılan bazı Rus sondaj ve jeolojik araştırma raporlarında, belirli alanlarda bitümlü topraklara ve zayıf petrol sızıntılarına rastlandığına ilişkin kayıtlar bulunmaktadır. Bugünden bakıldığında birkaç satırlık bu teknik ifadeler oldukça sıradan görünebilir. Yüz yıl önce bir bölgede jeolojik araştırma yapılması, toprakta bitümlü maddelerin tespit edilmesi ve petrol emarelerinin kayıt altına alınması, bölgenin yer altı yapısının araştırılmaya değer görüldüğünü göstermesi bakımından önemlidir. Daha da dikkat çekici olan ise bu araştırmaların yalnızca Rus teknik raporlarıyla sınırlı kalmamasıdır. Erzurum'un bazı köylerinde petrol ve benzeri doğal kaynaklara ilişkin yerel hafızanın da bulunduğu anlaşılmaktadır. Bunlardan biri Balıklı köyüdür. Eski adıyla Pülk olarak kayıtlara geçen Balıklı'da bir petrol kuyusundan söz edilmekte ve bu kuyunun gelirinin Caferiye Camii'nin giderlerini karşılamak amacıyla vakfedildiğine ilişkin bilgi bulunmaktadır. Bu kayıt, petrol meselesini yalnızca modern sanayi tarihi açısından değil, vakıf tarihi ve yerel toplum açısından da ele almamız gerektiğini ortaya koyuyor. Burada karşımıza çıkan mesele yalnızca “Petrol var mıydı?” sorusu değildir.
Asıl soru şudur: Bir doğal kaynak keşfedildiğinde, o kaynağın geliri nasıl kullanılıyordu?
Balıklı örneğinde karşımıza çıkan vakıf bağlantısı, yerel kaynakların doğrudan toplumsal ve dinî hizmetlerin finansmanında kullanılabildiğine ilişkin dikkat çekici bir tarihî kayıt sunmaktadır.
Bir Gazete Haberinden Diplomatik Telgrafa
1932 tarihli Al-Ahram haberi ise araştırmanın başka bir kapısını açmaktadır. Haberde Türk mühendislerinin gerçekleştirdiği belirtilen petrol araştırmasına ilişkin bilgiler, Yafa muhabiri üzerinden gazete okuyucularına ulaştırılmıştır. Daha sonra bu haberin Türkiye'de de gündeme geldiği ve Avukat Hasan Abdülhadi tarafından Milliyet'te aktarıldığı görülmektedir. Böylece karşımızda tek bir belge değil, farklı kaynak türlerinden oluşan bir zincir ortaya çıkmaktadır:
Saha araştırmaları → teknik raporlar → gazete haberleri → diplomatik yazışmalar → Türkiye'deki basın aktarımı.
Tarih araştırması açısından bu zincirin her halkası ayrı ayrı incelenmelidir. Bir gazete haberi bize dönemin kamuoyuna ne söylendiğini gösterebilir. Diplomatik telgraf, devlet kurumlarının hangi haberleri takip ettiğine dair ipucu verebilir. Jeolojik rapor ise teknik bir gözlemin kaydını sunabilir. Vakıf belgesi, yerel ekonomik yapıyı ortaya koyabilir. Bütün bu kaynaklar birbirini desteklediğinde ise araştırmacının önünde yeni bir tarihsel tablo belirir.
Erzurum Neden Önemli?
Erzurum'un tarihî önemini anlatırken çoğunlukla askerî ve siyasî konular öne çıkar. Şehrin Anadolu'nun doğusundaki konumu, Kafkasya'ya açılan yollar, Osmanlı-Rus mücadeleleri, Millî Mücadele ve Erzurum Kongresi gibi başlıklar haklı olarak geniş yer tutar. Ancak Erzurum'un başka bir özelliği daha vardır: Anadolu'nun önemli jeolojik kuşaklarından birinin üzerinde bulunması. Bu nedenle Erzurum'un tarihini yalnızca üzerinde yaşayan insanlar, kurulan devletler ve gerçekleşen savaşlar üzerinden okumak eksik kalabilir. Toprağın kendisi de tarihin bir parçasıdır.
Bir şehrin altında bulunan madenler, su kaynakları, kömür, petrol emareleri ve diğer doğal zenginlikler; o coğrafyanın ekonomik ve stratejik değerini farklı dönemlerde değiştirebilir. Bu nedenle Erzurum'un petrol tarihini araştırmak, aslında Erzurum'un yer altı tarihini araştırmak anlamına da gelmektedir.
Musul Sorusu
Bütün bu belgeler bizi kaçınılmaz olarak Musul'a götürüyor. Musul, 20. yüzyılın başından itibaren yalnızca siyasî ve askerî nedenlerle değil, petrol kaynakları nedeniyle de uluslararası rekabetin önemli merkezlerinden biri hâline geldi. Musul'un petrol kaynakları, Osmanlı Devleti'nin son döneminden Cumhuriyet'in ilk yıllarına kadar uzanan diplomatik tartışmaların önemli unsurlarından biriydi. Tam da bu noktada Erzurum'a ilişkin belgeler yeni bir soru ortaya çıkarıyor. Eğer dönemin bazı mühendislik ve jeoloji kayıtlarında Erzurum çevresinde petrol emarelerinden söz ediliyorsa ve aynı dönemde Türk mühendislerinin petrol araştırmalarına ilişkin uluslararası basında haberler yayımlanıyorsa, Erzurum'un dönemin enerji araştırmalarındaki yeri neydi? Daha da önemlisi:
Erzurum ile Musul arasında jeolojik bir devamlılık bulunuyor muydu?
Bu sorunun cevabı tarih belgelerinin tek başına verebileceği bir cevap değildir. Bunun için jeoloji biliminin verilerine ihtiyaç vardır. Tarihî belgeler, bu sorunun sorulması için yeterli bir başlangıç noktasıdır.