Bu kitabın temel amacı, daha önce söylenmiş bir iddiayı olduğu gibi tekrarlamak değildir. Amaç, arşiv belgelerinin işaret ettiği ihtimalleri ortaya koymak, bunları farklı kaynaklarla karşılaştırmak ve okuyucuyu belgelerin izinden yürütmektir. Arşivlerde bazen büyük tarihî meseleler, birkaç satırlık küçük kayıtların içinde saklıdır.
Bir Rus mühendisinin sondaj raporundaki kısa bir ifade...
Bir köyün eski adı...
Bir vakıf kaydında geçen petrol kuyusu...
1932'de Kahire'den Ankara'ya gönderilen bir telgraf...
Mısır'da yayımlanan bir gazete haberi...
Türkiye'deki bir gazetenin bu haberi yeniden yayımlaması...
Bütün bunlar, aynı hikâyenin farklı parçaları olabilir. Tarihçinin görevi parçaları birleştirirken acele etmemektir. Her belge kendi bağlamında okunmalı, kaynağın niteliği belirlenmeli, tarih ve yer bilgileri doğrulanmalı ve mümkün olduğu ölçüde farklı arşiv kayıtlarıyla karşılaştırılmalıdır. Bu nedenle bu kitap, kesin cevaplardan çok belgelerin peşine düşen bir araştırma yolculuğu olarak okunmalıdır.
Toprağın Hafızası
Erzurum'un taşında, toprağında ve köylerinde yalnızca geçmişin izleri yoktur. Bazen bir kuyunun adı, bazen bir vakıf kaydı, bazen de yıllar önce yazılmış bir mühendislik raporu, unutulmuş bir ekonomik tarihin kapısını aralayabilir. Balıklı'daki petrol kuyusu da bu açıdan yalnızca bir kuyu değildir.
O kayıt, bize bir dönemin insanlarının yer altındaki bir kaynağı fark ettiğini, bu kaynağı ekonomik bir değere dönüştürdüğünü ve elde edilen geliri bir vakfa bağladığını düşündüren önemli bir tarihî ipucu sunmaktadır. Rus sondaj raporları ise bu coğrafyanın bilimsel ve teknik yöntemlerle de incelendiğini göstermektedir. 1932 tarihli Al-Ahram haberi ve Kahire Başkonsolosluğu'nun yazışması ise konunun yalnızca yerel ölçekte kalmadığını düşündürmektedir. Bütün bu belgeler bir araya geldiğinde Erzurum'un enerji tarihine ilişkin yeni bir araştırma alanı ortaya çıkmaktadır. Belki bu belgeler, Musul petrollerinin jeolojik kaynağının Erzurum olduğunu kanıtlamayacaktır. Belki de yapılacak yeni jeolojik araştırmalar, bugünkü bilgilerimizi tamamen farklı bir yöne taşıyacaktır. Fakat kesin olan bir şey var: Erzurum'un petrol geçmişi, şimdiye kadar anlatılandan daha fazla araştırılmayı hak ediyor. Bu kitabın bundan sonraki bölümleri, işte bu sorunun peşinden gidecek. Arşivlerdeki belgeler, eski gazete sayfaları, Rus dönemi raporları, Osmanlı ve Cumhuriyet dönemi kayıtları, vakıf belgeleri ve saha araştırmaları birlikte ele alınacak. Bazen bir şehrin tarihini anlamak için yalnızca arşivlere değil, toprağın kendisine de bakmak gerekir. Ve belki de Erzurum'un petrol hikâyesi, yüz yıl önce açılmış bir kuyunun başında değil, bugün hâlâ cevap bekleyen bir sorunun içinde başlamaktadır: Musul'un petrol damarları nereye kadar uzanıyordu ve Erzurum bu hikâyenin neresindeydi?