Erzurum’un tarihî camileri ve hazirelerinde bulunan asırlık mezar taşları, her geçen gün yok olma tehlikesiyle karşı karşıya. Şehrin geçmişine ışık tutan mezar taşlarının bir bölümü devrilmiş, bazıları toprağa gömülmüş, bazı taşların üzerindeki kitabeler ise zaman içerisinde silinmeye yüz tutmuş durumda. Tarihî mezar taşlarının korunması ve gelecek kuşaklara aktarılması için kapsamlı bir envanter ve belgeleme çalışması yapılması gerektiği belirtiliyor.
MEZAR TAŞLARI ŞEHRİN HAFIZASINI TAŞIYOR
Erzurum’un tarihî dokusunun önemli parçalarından biri olan mezar taşları, yalnızca birer mezar işareti olmanın ötesinde taşıdıkları kitabelerle geçmişe ışık tutuyor. Üzerlerinde dönemin insanlarına, unvanlarına, mesleklerine, aile yapılarına, sanat anlayışına ve hat sanatına ilişkin önemli bilgiler bulunan taşlar, aynı zamanda şehir tarihinin sessiz tanıkları olarak değerlendiriliyor. Asırlardır ayakta kalan her bir mezar taşı, Erzurum’un sosyal ve kültürel geçmişinden bir parçayı günümüze taşıyor. Ancak mevcut durum, bu tarihî mirasın korunması konusunda zamanın daraldığını gösteriyor. Bugün okunabilen bir kitabenin, gerekli tedbirler alınmadığı takdirde yıllar içerisinde silinerek araştırmacılar açısından geri getirilemeyecek bir tarihî belgeye dönüşebileceği ifade ediliyor.
ALİ PAŞA, MURAT PAŞA VE YEĞEN AĞA HAZİRELERİ DİKKAT ÇEKİYOR
Erzurum’da Ali Paşa, Murat Paşa, Yeğen Ağa ve daha birçok tarihî caminin çevresinde veya hazirelerinde bulunan mezar taşlarının yeniden ele alınması gerekiyor. Mevcut görüntülerde bazı taşların ayakta kalmakta zorlandığı, bir bölümünün devrildiği ve bazı kitabelerin ise okunabilirliğini büyük ölçüde kaybettiği görülüyor. Özellikle Osmanlı döneminden günümüze ulaşan mezar taşlarının üzerindeki yazılar, tarih araştırmaları açısından son derece önemli bilgiler barındırıyor. Taşlarda yer alan isim, tarih, unvan, meslek, aile bilgileri, dua ve kitabeler, dönemin sosyal hayatına ilişkin araştırmalara kaynak oluşturabilecek nitelikte bulunuyor. Bu nedenle söz konusu taşların yalnızca mezarlık unsuru olarak değil, tarihî ve kültürel mirasın bir parçası olarak değerlendirilmesi önem taşıyor.
TAŞLAR DEVRİLİYOR, KİTABELER SİLİNİYOR
Erzurum’un sert iklim şartları da tarihî mezar taşlarının karşı karşıya olduğu tehlikeyi artırıyor. Kar, yağmur, don ve sıcaklık farklılıklarının yanı sıra bakımsızlık ve çevresel etkenler, taşların yüzeylerinde zaman içerisinde ciddi aşınmalara neden oluyor. Bazı mezar taşlarının eğildiği, bazılarının tamamen devrildiği görülürken, taşların yazılı yüzeylerindeki kitabelerin de giderek silindiği dikkat çekiyor. Bir mezar taşının fiziksel olarak ayakta kalması kadar, üzerindeki yazının korunmasının da büyük önem taşıdığı belirtiliyor. Çünkü taşın kendisi korunmuş olsa dahi kitabenin okunamaz hale gelmesi, o taşın taşıdığı tarihî bilginin önemli bölümünün kaybolması anlamına geliyor. Bu nedenle fiziksel korumanın yanı sıra kitabelerin bilimsel yöntemlerle kayıt altına alınması da büyük önem taşıyor.
“HER TAŞ ERZURUM TARİHİNDEN BİR SAYFA”
Türkiye Dil ve Edebiyat Derneği Erzurum Şubesi Yönetim Kurulu Üyesi ve tarih araştırmacısı Taner Özdemir, Erzurum’daki tarihî mezar taşlarının korunması gerektiğine dikkat çekerek, bu taşların şehrin geçmişini araştıranlar açısından önemli birer arşiv niteliğinde olduğunu belirtiyor. Özdemir’e göre öncelikle mezar taşlarının tamamının tespit edilmesi ve envanterlerinin çıkarılması gerekiyor. Ardından okunabilen kitabelerin uzmanlar tarafından transkripsiyonlarının yapılması ve günümüz Türkçesine aktarılması önem taşıyor. Mezar taşlarının fotoğraflarının çekilerek dijital arşiv oluşturulması ve her taşın bulunduğu konumun kayıt altına alınmasının da geleceğe yönelik önemli bir çalışma olacağı ifade ediliyor.
“BUGÜN KORUNMAYAN TAŞ, YARIN OKUNAMAYACAK”
Erzurum’un tarihî mezarlıkları ve cami hazirelerinin bir bütün olarak değerlendirilmesi gerektiğine dikkat çeken Özdemir, mevcut mezar taşlarının durumlarının uzmanlar tarafından incelenmesi gerektiğini vurguluyor. Bu kapsamda devrilmiş veya zarar görmüş taşların tespit edilmesi, envanterlerinin hazırlanması ve restorasyon uzmanları tarafından durumlarının değerlendirilmesi önem taşıyor. Uzmanların gözetiminde güvenli şekilde muhafaza edilmesi gereken taşların, uygun şartlarda sergilenmesi de tarihî mirasın görünür hale getirilmesine katkı sağlayabilir. Her mezar taşının aynı zamanda bir tarih belgesi olduğunu belirten Özdemir, taşların üzerindeki isim, tarih, unvan, dua ve kitabelerin Erzurum’un sosyal ve kültürel geçmişinden izler taşıdığına dikkat çekiyor. Bu nedenle mezar taşlarının yalnızca fiziksel olarak korunması yeterli görülmüyor. Üzerlerindeki yazıların da bilimsel yöntemlerle okunması, belgelenmesi ve gelecek kuşaklara aktarılması gerekiyor.
ERZURUM’UN AÇIK HAVA ARŞİVİ KORUNMALI
Erzurum’da tarihî camilerin hazirelerinde bulunan mezar taşlarının tamamının kapsamlı bir envanter çalışmasından geçirilmesi, devrilmiş taşların uzmanlar gözetiminde güvenli şekilde muhafaza edilmesi, kitabelerin okunarak kayıt altına alınması ve uygun şartlarda sergilenmesi öneriliyor. Taner Özdemir, Erzurum’un tarihî hafızasının önemli parçalarından biri olan mezar taşlarının kaderine terk edilmemesi gerektiğine dikkat çekiyor. Şehrin geçmişine ait bu taşların korunmasının yalnızca bugünün değil, gelecek kuşakların da tarih hakkının korunması anlamına geldiği vurgulanıyor. Erzurum’un mezar taşları yüzyıllardır sessizce duruyor. Ancak üzerlerindeki yazılar, şehrin geçmişinden bugüne ulaşan ve hâlâ anlatılmayı bekleyen sayısız hikâyeyi taşıyor. Şimdi yapılması gereken ise bu sessiz tanıklar tamamen kaybolmadan önce onları yeniden okumak, belgelemek, korumak ve gelecek nesillere aktarmak.
Haber/Hüseyin ATALAY